Tarih Recaizade Mahmut Ekrem ve Tevfik Fikret

          Tarih boyunca insanlar?n ya?amlar? kelimelerle ?ekillenmi? ve dönemden döneme bu amaç ve ak?mlar de?i?iklik göstermi?tir, kimi zaman insanlar özgürce fikirlerini söyleyip duygular?n? aktarm??,  kimi zaman fikirlerin yönü de?i?erek yeni toplumsal de?erler kazand?r?lm??, bazen de dü?ünceler sansürlenmi?tir. Özellikle II. Abdülhamid dönemi halk?n dü?üncelerine f?rsat verilmedi?i Sansür Kararnamesi’nin yay?mlanarak, gazetelerin, dergilerin ve romanlar?n sansürlenerek belli kelimelere (hak, zulüm, adalet gibi) yasak getirildi?i, bu sebeple halk için hapis cezalar?n?n artt??? bir dönemdir.  (1861-1876) Bu geli?melerden en çok etkilenildi?i dönemler; Tanzimat dönemi I ve II (1860-1895) yani II. Abdülhamit’in tahta ç?kmas? ve me?rutiyetin sona erdi?i ve Servet-i Fünun (Edebiyat-? Cedide) (1896-1901) dönemidir. Bu dönemler aras?nda ya?anan birçok siyasi geli?me edebiyatla ba?lant?l? olarak halk? etkilemi?tir ve yine bu dönemlerde edebiyat?n farkl? renklerini yans?tan sanatç?lar?n ürünleri olan ?iir, roman, tiyatro ile birlikte halk?n siyasi geli?meleri takibi, ülkenin durumundan haberleri olmas? için gazete ve dergiler yay?mlanm??t?r. Tanzimat I. Dönemle ba?layan edebiyat?n olu?um süreci toplumsal meselelere e?ilerek, halk? bilinçlendirmek için sanatç?lar?n eserleri ve gazete, dergi gibi kaynaklar araç olarak kullan?larak temellendirilmi?tir. Tanzimat I. dönem için vatan ?airi olan Nam?k Kemal önemli sanatç?lardan say?larak birinci dönem özelliklerini tamamen eserlerinde yans?tm??t?r. Tanzimat II. Dönemde gelen yasaklar, sansürler ve bask?lar halk? bunaltt??? için daha bireysel konulara yönelerek, halk? bilinçlendirmek yerine gazetelerde de günübirlik, s?radan konulardan bahsedilmi?tir. Bu dönem için ise Recaizade Mahmut Ekrem’in toplumsal anlay??lar?, yönergesi ve eserlerinden örnekler verebilmekteyiz. Son olarak Servet-i Fünun dönemi ile do?u-bat? çat??mas?nda, bat? edebiyat? alg?s?n?n kazand??? ve bat? etkisinin eserlere hakim oldu?u ve bu yönde eserlerin verilerek tamamen halk? bilinçlendirmekten vazgeçildi?ini görürüz. Servet-i Fünun döneminde de Tevfik Fikret ve Frans?z edebiyat?n?n izlerinin yo?un bir biçimde hissedildi?ini biliyoruz. Bunun sonucunda II. Abdülhamid döneminin siyasi olgusu kaynakl? edebiyat?n geli?imini bu dönemlerin sanatç?lar?ndan Nam?k Kemal, Recaizade Mahmut Ekrem ve Tevfik Fikret olarak üç önemli isimle anlatabilmekteyiz.Nam?k Kemal, 1840 y?l?n?n aral?k ay?nda Tekirda?’da hayata gözlerini açm??t?r. Annesini küçük ya?ta kaybetmi?tir ve annesinin emaneti olarak dedesiyle ya?amaya ba?lar. Özel hocalardan veya iyi okullarda e?itim alan Nam?k Kemal, edebiyata olan merak?n? Vaizzade Mehmed Hâmid Efendi’den edinmi?tir. ?airin as?l ad? Mehmet Kemal’dir. ”Nam?k” ise kendisine mahlas olarak verilmi?tir. On alt? ya??nda iken Sofya’da Nesime Han?m ile evlenmi?tir. Feride ve Ali Ekrem ad?nda iki çocuklar? olmu?tur.Frans?zca, Arapça ve Farsça’y? ak?c? bir ?ekilde okuyabilmekte ve yazabilmektedir.Kemal, as?l fark?ndal???n? ?inasi ile tan??t???nda kazanm??t?r. Do?u’ya olan e?ilimini ?inasi ile birlikte bat?ya yöneltmi?tir.1865 ‘te Tasvir-i Efkâr  gazetesinin ba??na geçmi?tir. Yazd??? yaz?lar yüzünden Erzurum’a sürüldü fakat o Paris ‘e kaçt?. Fransa’dan döndü?ünde ”Vatan Yahut Silistre” adl? eseri yazd?. Bu eser ilk olarak 1873’de Gedikpa?a tiyatrosunda sahnelenmi? ve Nam?k Kemal’e verilen ”Vatan ?airi” ünvan? da Vatan Yahut Silistre’de yo?un bir ?ekilde bahsedilen özgürlük, vatan ve millet sevgisi, hak, adalet gibi temalar?n i?leni?ine ba?l?d?r. Vatan Yahut Silistre konu bak?m?ndan bir yurtseverlik ve kahramanl?k oyunu olarak bilindi?inden oynand??? döneme ters dü?er, oyun halk taraf?ndan izlenildikten sonra halk bunun etkisi ile gösteriler yapmaya ba?lam?? ve ellerinde fenerlerle birlikte soka?a dökülmü?tür. Bu nedenle halk?n ayaklanmas?yla ba?layan bu sorun tiyatrolar?n bir süreli?ine kapat?lmas?na kadar gitmi?tir. Oyun oynand??? s?rada halk?n vatan ve özgürlük üzerine dü?ünceleri daha çok ortaya ç?km?? ve bunun sonucunda izleyicilerden ”ya?as?n Kemal-i millet” , ”ya?as?n vatan” nidalar? yükselmi?tir elbette saray bu dü?üncelere ve padi?ah bu co?kulu gösterilere kar??l?ks?z kalmayarak gerekli uygulamalar? ba?latacak ve bu olaylar?n daha da büyümemesi için önlemler alacakt?r. Bu önlem ise bilhassa sürgünler ve hapishane cezalar? olacakt?r. Nam?k Kemal’in Magosa’ya olan sürgününün ba?lang?c? da bu vatan bilincini uyand?racak edebi eserle ortaya ç?km??t?r. Bu dönemlere yans?yan bir di?er önemli edebi eseri ise 1874 de yazd??? ?ntibaht?r. Bu romanda ruhsal çözümlemelerin toplumsal boyutuyla ele ald???n? fakat bu kez daha bireysel yönlere e?ilerek bu anlamda da dönem itibari ile Türk roman?nda farkl? ilk ad?m? att???n? görüyoruz. Bu roman konu baz?nda Vatan Yahut Silistre’ye göre daha bireysel ve vatan kavramlar?ndan daha uzakta kalmaktad?r. ve Türk edebiyat?nda ç???r açt? ama bu eser ona Magosa’ya sürgünün yolunu açt?. Üç y?ll?k  sürgün birçok  eserinin olu?mas?n? sa?lad?. Sürgününden sonra  ?stanbul’a geri döndü. ?stanbul’a geldi?inde 2.Abdülhamid ile tan??t? ve takdir edildi fakat me?rutiyet ilan?nda olu?an pürüzler yüzünden padi?ahla olan ili?kisinin iyi oldu?u söylenemezdi.2 aral?k 1988’de Sak?z adas?nda hayata gözlerini yumdu.”Tiyatrolar?:Vatan Yahut Silistre, (1873),Zavall? Çocuk, (1872),Akif Bey, (1874),Gülnihal, (1875),Celaleddin Harzem?ah, (1818),Kara Belâ, (1910)Romanlar?:?ntibah, (1874),Cezmi, (1882)Tenkitleri:Lisan-? Osmanî’nin Edebiyat? Hakk?nda Baz? Mülahazat? ?amildir, (1866),Bahar-? Dâni? Mukaddimesi, (1873),Tahrib-i Harâbât, (1883),Takip, (1883),Mes Prisons Muâhezenâmesi, (1885),?rfan Pa?a’ya Mektup, (1887),Mukaddeme-i Celal, (1888),Renan Müdafaanamesi, (1908),Nam?k Kemal’in Talim-i Edebiyat Hakk?nda Bir Risalesi, (1950)Tarihleri:Devr-i ?stilâ, (1867),Bârika-i Zafer, (1872),Evrâk-? Peri?an, (1875),Emir Nevruz, (1875),Silistre Muhasaras?, (1873),Kanije(1873), Tarih-i Askerî(Harbiye Mektebi için ders kitab? olarak haz?rlanm??t?r. Müsvedde halinde TTK Ar?ivindedir, bas?lmam??t?r)Osmanl? Tarihi, 1888, (1910-1911).Mektuplar?:Nam?k Kemal’in Hususi Mektuplar?, 3 cilt halinde (1967-1973)”(Nam?k Kemal Üniversitesi, 2017) gibi ç???r açan eserleri edebiyat?m?za kazand?rm??t?r.  II. Abdülhamit döneminde ya?ayan di?er önemli bir sanatç?m?z ise Tevfik Fikret’tir. Tevfik Fikret  24 Aral?k 1867’de  ?stanbul’da do?mu?tur. Gerçek ad? Mehmet Fikret’tir Çok küçük ya??nda annesini hacda koleradan hayat?n? kaybetmesiyle öksüz kalmas? ve babas?n?n uzun y?llar sürgünde olmas? Tevfik Fikret’i derinden etkilemi?tir. ?lk olarak Mahmudiye Rü?tiyesi’ni ve sonras?nda Mekteb-i Sultani’yi bitirdi. Çok ba?ar?l? bir ö?rencilik kariyeri geçiren Tevfik Fikret Galatarsay Lisesinde Recaizade Ekrem ile tan??m??t?r. ?iir yazma kariyerine de çok genç ya?larda ba?lam??t?r.Tevfik Fikret mezuniyetinden sonra birçok devlet dairesinde memurluk yapm??t?r. Ama memur maa?lar?n?n düzenli yatmamas?ndan dolay? görevinden istifa etmi?tir. ?stifas?ndan sonra , Galatasaray Lisesinden eski ö?retmeni olan Recaizade Mahmut Ekrem vas?tas?yla dönemin sanat dergisi olan Servet-i Fünun’un yaz? i?leri yönetmenli?i görevini üstlenmi?tir. Bu olaylar gerçekle?irken II.Abdülhamit taraf?ndan ayd?n kesiminin üstünde olanlar bask?lar giderek art?yor , sansür uygulamalar? hiç olmad??? kadar yo?un uygulanmaya ba?lan?l?yordu. Yapt??? ele?tirileri yan?na b?rakmak istemeyen II.Abdülhamit yönetimi Tevfik Fikret’e kar?? yapt?r?mlar? a??rla?t?rm??t?r ve bu yapt?r?mlar sonucu hapse at?lm??t?r. Daha sonra Tevfik Fikret inzivaya çekilerek kendi yapt?rd??? A?iyan kö?künde 1915  y?l?nda hayata gözlerini yummu?tur.Osmanl?n?n çalkant?l? dönemlerinde Tevfik Fikret’in ?iirleri konu bak?m?ndan çe?itlilik göstermi? , eserlerinde sanat? sanat için de?il , sanat? toplumu ayd?nlatmak ve onlara yol göstermek için yazm??t?r.  ?iirlerinin konusu iyimserlik ve umut dolu olmas?n?n ötesinde , bask? ve yap?lan haks?z i?leri de yo?un olarak bar?nd?rm??t?r. Özellikle devleti yöneten toplulu?a ve onlar?n ç?kartt??? kanunlar? sertçe ele?tirmi? , ekonomik ve siyasi alanda özgürlü?ü olmayan insanlara yol göstermeyi amaçlam??t?r. Örnek olarak ünlü Sis ?iirinde, hükümeti ve  hakk?nda binlerce hatta yüz binlerce methiye dizilmi? olan Osmanl?’n?n kadim ba?kenti ?stanbul’u bir fahi?eye benzeterek ele?tirilerinin dozunu en üst seviyeye ç?karm??t?r. Ayr?ca , bir di?er ?iiri olan Tarh-i Kadim ile özellikle dine ve devlet i?lerine sitemde bulunmu?tur. Tarh-i Kadim 1905’de yay?nland?ktan sonra özellikle muhafazakar kesimin tepkisini alm?? , Mehmet Akif Ersoy ile aralar?nda büyük tart??malar ya?anm??t?r.?stibdat dönemindeki bask?lar ve sansürler yüzünden  bas?lmam?? olup ancak II.Me?rutiyet döneminde gün yüzüne ç?kar?lm??t?r. Bir di?er ?iiri olan Rücû, II.Me?rutiyetin   ilan?ndan sonra  iyimser duygularla yaz?lm?? ve Sis ?iirinde yarat?lan olumsuz atmosferin tam tersi bir ortam yarat?lm??t?r. Bunlara ek olarak , Tevfik Fikret’in çocuklara özel olarak yazd??? ?iirlerin bulundu?u bir kitap olan ?ermin’i 1914 y?l?nda yay?mlam??t?r. Kitapta toplam 31 ?iir bulunur ve konular? genellikle ahlak kavram? ele al?nm?? olup , çocuklara daha iyi bir insan olma fikri a??lanmaya çal???lm??t?r. Ayr?ca ?ermin , çocuk ?iirleri alan?nda ilk örneklerinden bir tanesi olarak kabul edilmi?tir. II.Abdülhamit döneminde edebiyat dünyam?za damga vuran en önemli isimlerinden biri deRecaizade Mahmut Ekremdir. Edebiyat?m?z?n yenile?me ve geli?mesinde büyük eme?i olanRecaizade Mahmut Ekrem, Mart 1847’de ?stanbul’da do?du. Takvimhane naz?r? olanbabas?ndan Arapça ve farca ö?renmi? . 1858’de ilkö?renimini tamamlam??, özel ö?renim görerek yeti?mi?tir. Mekteb-i ?rfan’? bitirdikten sonra (1858) girdi?i Harbiye ?dadisi’ndeki ö?renimini mizac?n?n askerli?e uymamas? ve sa?l?k sorunlar? nedeniyle tamamlayamad?.Resmi görevle Trablusgarp’a gönderildi. 1908’de II. Me?rutiyet’ten sonra kurulan Kamil Pa?a kabinesinde Maarif Naz?r? oldu. Nam?k Kemal’le tan??mas?n?n ard?ndan Encümen-i ?uara’ya kat?ld?. ?lk yaz?lar? Nam?k Kemal yönetimindeki Tasvir-i Efkâr gazetesinde yay?nland?. Bundan sonra kendisini tümüyle yaz?lar?na verdi. O dönemde sat?n ald??? yal? tüm ?stanbul’da edebiyat çevrelerinin en gözde mekanlar?ndan biriydi.Müzik ve edebiyat sohbetleri yap?lan Recaizade Mahmut Ekrem’in yal?s?nda Servet-i Fünun edebiyat? do?mu?tur. Yal?da o devrin me?hur yazarlar?, ?airleri ve müzisyenlerinin kat?ld??? davetler veriliyordu. Servet-i Fünun dergisi Tevfik Fikret, Cenap ?ahabettin ve Halit Ziya U?akl?gil gibi sonradan ünlü olacak genç ?air ve yazarlar?n önünü açt?. Recaizade Mahmut Ekrem k?sa zamanda devlet kademelerinde yükselmi?ti. O dönemde herkes ona gelece?in sadrazam? gözüyle bak?yordu. Ama Recaizade Mahmut Ekrem’in yapt??? her hareket dikkatle izleniyordu. Hakiki bir Bo?aziçi insan? olan Recaizade Mahmut Ekrem, ?stinye koyunun ba??nda e?siz bir manzaraya sahip olan yal?s?na öylesine özen gösteriyor, her parças?yla öyle titizlikle ilgileniyordu ki bina k?sa zamanda parmakla gösterilen bir çekicili?e eri?ti. Ama tuhaf bir ?ekilde Recaizade Mahmut Ekrem yal?s?na özen gösterdikçe dü?manlar? da art?yor ve sürekli ihbar ediliyordu.Saraya yap?lan ak?l almaz ihbarlar meyvelerini vermi?ti. ?hbarlar nedeniyle hayat?ndan endi?e eden ve kaçmay? dü?ünen Recaizade Mahmut Ekrem, günün birinde Y?ld?z Saray?’na ça??r?ld?. Tahsin Pa?a, Sultan II. Abdülhamit’in, romatizmaya yakalanan Recaizade Mahmut Ekrem’in durumuna çok üzüldü?ünü bildirdi. Son derece sa?l?kl? bir insan olan Recaizade Mahmut Ekrem bu sözlere çok ?a??rd?.Romatizma problemi olmad???n? söylediyse de Tahsin Pa?a onu dinlemedi, padi?ah?n iradesi kesindi. Çok sevdi?i yal?s? elinden al?n?yor, onun yerine ‘sa?l??? için’ kendisine Büyükada’da bir kö?k veriliyordu. ?hbarlara göre Çubuklu’da Kuleli Kasr?’n? yapt?ran Abbas Hilmi Pa?a ile geceleri fenerle haberle?iyor ve padi?ah aleyhine çal??malar yap?yordu. II. Abdülhamit yal?y? lalas? Hac? Mahmud Efendi’ye vermi?ti.Bu olaydan sonra sadrazam olmas? biraz zora girdi ve ailesiyle, yaz aylar?nda Büyükada’da kendilerine tahsis edilen eve ta??nd? ve iki y?l orada oturduOndan sonra da vasiyeti uyar?nca oraya gömüldü. Sadrazam olamad?ysa da devlet kademelerinde daima yer ald?.Zaten ya?am?n? yitirdi?inde Meclis-i Âyan üyesiydi.Ya?ad??? dönemde siyaset dünyas?nda etkili oldu?u kadar edebiyat dünyas?na da yön veren en büyük isimlerden biri olmay? ba?arm??t?.Recaizade Mahmut Ekrem, tüm edebî hayat? boyunca gençlere edebiyat? ö?retme gayreti içinde olmu?. Edebiyat?n yenile?mesi üzerinde yo?un çal??malar? olmu?tur. Servet-i fünun edebiyat?n?n da temellerini atm??t?r. Bu edebiyat?n kurucusu olan Tevfik Fikret, onun Galatasaray Lisesi’nden ö?rencisidir. ?inasi ve Nam?k Kemal gibi birçok edebî türde eserler veren Recaizade Mahmut Ekrem, ?iir için her güzel ?ey ?iirin konusu olabilir görü?ünü savunmu? ve ?iirin konusunu geni?letmi?tir. O döneme kadar Divan ?iir gelene?inin temel ilkelerinden biri olan “göz için kafiye” anlay???n? terk ederek “kulak için kafiye” anlay???n? benimsemi?tir. Bu meseleden dolay? da dönemin eski edebiyat taraftarlar?n?n lideri durumundaki Muallim Naci ile sert tart??malara girmi?tir. Divan ?iiri biçimlerini kullanm??; ancak bu biçimlerde zaman zaman de?i?ikliklere gitmi?tir. Nesir yönü ?iirlerine göre daha ba?ar?l? olan sanatç?n?n özellikle ele?tirileri önemlidir. Ama bu ele?tiriler toplumsal ele?tiriler de?il genellikle edebi ele?tiriler olmu?tur.Eski edebiyat taraftarlar?na yapt??? ele?tirilerle o dönemde yeni edebiyat?n sesi olmu?tur. Edebiyat bilgilerinin yer ald??? Talim-i Edebiyat ve edebiyat?m?zdaki ilk realist roman olan ve yanl?? Bat?l?la?may? ele?tirdi?i Araba Sevdas? onun önemli düz yaz?lar?d?r. Bu kitab? toplumsal bir konunun i?lendi?i nadir eserlerinden biridir. Recaizade Mahmut Ekrem Tanzimat ikinci dönemini ba?latan sanatç?d?r. Döneminde üstat olarak tan?n?r.Edebiyat kuramc?s? olarak yeniliklere öncülük etmi?tir. Eski edebiyat? savunanlara kar?? yeni edebiyat? savunmu?. Divan edebiyat?n? savunan Muallim Naci ile kafiye ve edebiyat konusunda tart??malara girmi?. Muallim Naci’nin göz için uyak anlay???na kar?? kulak için uyak anlay???n? benimsemi?tir. ?iirlerinde romantizm ak?m?n?n etkisi görülür.Toplumsal konular yerine ?iirlerinde genelde bireysel konular? i?lemeyi tercih etmi? .”A?k” ve “do?a” ?iirlerindeki ba?l?ca temalar? olu?turmu?tur. Ya?am?ndaki üzücü olaylardan dolay? ac? ve keder konusunu da s?kça i?lemi?tir. Genç ya?ta ölen çocuklar?n?n etkisiyle ölüm konusuna da s?kça yer vermi?tir. Vasiyetinde ölen çocuklar?n?n yan?na gömülmesini istemi?.Bu yüzden de  öldü?ünde okullar tatil edilmi? ve büyük bir törenle genç ya?ta ölen ve u?runa ?iirler yazd??? o?lu Nijad’?n yan?na gömülmü?tür.         Bahsetti?imiz bu üç büyük sanatç? (Nam?k Kemal, Recaizade Mahmut Ekrem ve Tevfik Fikret) sayesinde ?unlar? ç?karabiliriz; tarih boyunca edebiyat çe?itli ak?mlar ve çe?itli siyasi görü?ler sonucunda bazen içerik bazen ise ?ekil de?i?tirmi?tir ancak II. Abdülhamit döneminde edebiyat?n üç farkl? döneme ayr?ld???n? (Tanzimat I ve II , Servet-i Fünun/Edebiyat-? Cedide) ve bu üç dönemin her birinin de kendi içinde pek çok ?ekilde ve içerikte oldu?unu söylememiz yanl?? olmaz. Bunlara örnek olarak ?unlar? söyleyebiliriz; Tanzimat’?n I. Dönemi edebiyatç?lar?n?n daha çok özgürlük, adalet, e?itlik üzerine yazarken; Tanzimat II. Dönemi’nin edebiyatç?lar?n?n toplumsal konular yerine bireysel konular? tercih etti?ini görmekteyiz. Bu sanatç?lar sayesinde ç?kard???m?z sonuçlardan II. Abdülhamit döneminin di?er dönemlere göre daha yo?un ve bask? alt?nda geçti?ini söyleyebiliriz.KAYNAKÇA:Recaizade Mahmut Ekrem,Hayat?,Eserleri,2017 https://www.edebiyatogretmeni.org/recaizade-mahmut-ekrem/Esen Yay?nlar? Türk Edebiyat? Çal??ma Kitab? (bkz.syf 303-304)Posta Gazetesi,Recaizade Mahmut Ekrem,2013http://www.posta.com.tr/padisahin-hile-ile-el-koydugu-yali-haberi-156705http://www.nku.edu.tr/tr/universite/s/15″Tevfik Fikret: Hayat?, Biyografisi, Eserleri ..”. 2017. Antoloji.Com. Accessed December 31 2017. https://www.antoloji.com/tevfik-fikret/hayati/#. “Tevfik Fikret’In Sis ?iirinin ?ncelenmesi / Tahlili”. 2017. Mahfuzzaric.Blogspot.Com.Tr. Accessed December 31 2017. https://mahfuzzaric.blogspot.com.tr/2017/04/tevfik-fikretin-sis-siirinin.html